This Land:
Geschiedenis van Disneys leven en themaparken

Places in this Land:
Disneys Levensverhaal
Ontstaan Eerste Themapark
De Universele Beeldtaal
De Ideale Stad
Vermaak-Architectuur
Progress City
EPCOT / Project X
Architecten Jet-Set

Previous Land:
Inleiding

Next Land:
Disneyficatie in de moderne samenleving en hedendaagse Westerse architectuur..

Back to the Hub

1.3 Opbouw Themaparken. De Universele Beeldtaal

Visualiseren was de werkmethode binnen de organisatie en de vele afbeeldingen waren een handig middel om te werken met het complexe proces van het realiseren van architectuurideeën. Disney architectuur is afbeeldingen architectuur want alles begint bij een illustratie van een concept waarbij er gezocht wordt naar een perfecte interactie van figuren in ruimte en tijd. Alvorens uit te wijden over de algemene kenmerken van Disney architectuur, eerst een kennismaking met de ingrediënten die het themapark maakten tot een geheel. Er zijn zoals eerder genoemd momenteel vijf themaparken over de wereld verspreid en ondanks de verschillende klimaten en culturen waarin zij gebouwd zijn, hebben ze veel gemeen. Te beginnen met de hartvormige plattegrond die steeds als basis wordt gebruikt. De plattegrond ziet er als volgt uit: een entree in de punt van het hart, waar zich het station van een spoorweg bevindt die rondom het park loopt. Haaks op de entree ligt een hoofdstraat (Main Street, USA) die naar het centrale punt van het park leidt (the Hub). De hoofdstraat eindigt in een rechte lijn op een groot kasteel, waarvoor zich een radiaal bevindt met toegangswegen tot de vier thema’s in het park. Twee verschillende thematische attracties bevinden zich ten westen van het middelpunt: Adventure- en Frontierland. Aan de noord en oostzijde van het park zijn de andere twee thema’s te vinden: Fantasy- en Tomorrowland. Vanuit het centrale punt kan de bezoeker zelf kiezen welke attractie in te gaan, maar alvorens men daar arriveert, moet elke bezoeker dezelfde rituele processie meemaken. Dit is de weg die men dient af te leggen vanaf de parkeerplaats naar het kaartjesloket om via het station te belanden in Main Street, USA. Die route is bedoeld om de gewoonten van buiten het park als bezoeker achter te laten om vervolgens met een nieuwe kijk opnieuw de dag te beginnen. Lopend gaat men door Main Street want in het hele park zijn er geen auto’s, aangezien Disneyland het voetgangersparadijs is. Walt probeerde hiermee een utopisch alternatief te bieden voor de Amerikaanse steden die de kleinschaligheid en centrumfunctie verloren hadden door de opkomst van de auto. Openbaar vervoer van allerlei aard wordt om die reden gepromoot in de parken. Treinen, bootjes, bussen en zelfs een monorailtrein zijn de vormen van openbaar vervoer. In Main Street, USA bevinden zich winkels en kan men al lopend genieten van de sfeer van laat 19e eeuwse Amerikaanse architectuur. (Zie fig. 17). Deze hoofdstraat is ontworpen naar de herinneringen van Walt aan de hoofdstraat uit zijn jeugd in Marceline, Missouri. De gevels zijn allemaal in een Victoriaanse stijl opgetrokken en zijn klein van schaal en stralen een knusse huiselijkheid uit. De bedoeling van deze knusheid is dat de volwassen voetganger in Main Street bevangen kan worden door nostalgie en herinneringen aan zijn / haar eigen Main Street van vroeger. Naast de nostalgie diende de straat ook de vooruitgang te weerspiegelen dat Amerika had gekend na WO II. Het contrast tussen handgemaakt vakmanschap tot machinaal vervaardigde objecten en gebouwen en zelfs de betrekkelijke nieuwe uitvinding van elektriciteit kwamen aan de orde. Dit concept was iets moeilijker uit te voeren in Disneyland Japan en Parijs, omdat het een typisch stukje van de Amerikaanse geschiedenis vertelde. Er werd uiteindelijk gekozen voor complexere designs in de andere werelddelen. Meer liquide middelen en betere technologieën maakten Main Street daar moderner en zodoende werd Main Street een straat die vertelt over de urbane veranderingen in de 20e eeuw. Alle plattegronden van elk Disneyland themapark zijn identiek wat concept betreft maar zijn uitgewerkt op een wijze die het beste past bij het betreffende land en tijd waarin het park gebouwd is. Openbaar vervoer en de nostalgie van Main Street spelen bij de entree van elk park een belangrijke rol, evenals het uitzicht op de visuele trekpleister van Disneyland, het kasteel naar Fantasyland.

De vier attracties die zich links en rechts van het centrale middelpunt bevinden, zijn tot in de details uitgesponnen avonturen zoals fantasieën in de menselijke geest. Iedereen droomt volgens Walt wel eens over de toekomst, het verleden en bedeelt zichzelf daarin een hoofdrol. De attracties zouden een opvoedkundige en heilzame werking op de mens hebben, volgens Walt. Het waren immers mengelingen tussen educatie en vermaak. In Disneyland in onderscheid gemaakt tussen vier verschillende ‘landen’ waar de bezoeker steeds de hoofdrol in speelt en door middel van openbaar vervoer rondgeleid wordt (boot, trein of wagentje). Te beginnen met Frontierland, een met

Figuur 17. Main Street’s laat 19e eeuwse architectuur, Ernie Prinzhorn, 1969.

name op jongensdromen geënte attractie met een hoog wild west cowboy en wildernis gehalte. Er was weinig blijvende architectuur in dit deel van het park en het enige tastbare en grote indrukwekkende was de Mississippi radar stoomboot waar de bezoeker op vervoerd wordt op zijn reis door Frontierland. De rest bestond uit grashutjes, koloniale posten, indianententen en stoffige bouwvallen. (Zie fig. 18). In Adventureland bevindt de bezoeker zich eveneens op een boot op safaritocht door de jungle. De attractie was opgebouwd uit scènes zoals in een film, een illusie werd direct opgevolgd door een tweede, zonder dat de vorige illusie dan nog zichtbaar was. Hier was geen sprake van blijvende architectuur, want dit onderdeel moest het voornamelijk hebben van de landschapsarchitecten die zelfs de vegetatie hadden aangepast aan het thema. Naarmate de techniek verbeterde, werden er steeds realistischere illusies gecreëerd met bijvoorbeeld mechanische krokodillen in het water. (Zie fig. 19). De allernieuwste Adventureland uitbreiding in Disneyland Florida is uit 1995 en heet: ‘Indiana Jones Adventure’. Het is de ultieme filmrit waarin alles computergestuurd is en het verhaal verteld wordt door de zorgvuldig ontworpen interieurs en exterieurs. Wonderbaarlijke is dat de architectuur het verhaal is en tegelijkertijd de manier om het verhaal te vertellen. Architectuur is de show, de attractie. Zo ook in de schaalmodellen van de nieuw geplande attracties die Walt vlak voor zijn dood in 1966 op TV presenteerde. Een spookhuis, miniatuur huisjes voor Fantasyland en New Orleans Square waren allemaal nieuw te realiseren attracties waarbij de gebouwen de functie van attractie moesten invullen. De architectuur werd de illusie en die diende zo realistisch mogelijk te zijn. Fantasyland kreeg samen met Main Street, USA de meeste aandacht van Walt toen Disneyland in ontwikkeling was. Het was zijn idee om zijn stripfiguren uit de tekenfilms te vertegenwoordigen in het land waar het kasteel de toegang toe was. Er was geen sprake van echte architectuur in dit gedeelte van Disneyland, omdat het geld in 1955 op was en men haast had, gezien de geplande openingsdatum in zicht kwam.

Figuur 18. Frontierland, Disneyland Paris, Marne-la-Vallée, Frankrijk.

Figuur 19. Adventureland entree 1955. Het entreeportaal was zichtbaar vanaf de Hub.

Uiteindelijk is gekozen voor prefab gebouwen bestaande uit allerlei geometrische vormen en een carrousel in het centrum. In deze fase was realisme nog geen prioriteit, zoals in latere fases. (Zie fig. 20). Een van de ontwerpers had bedacht om het treintje dat door Fantatyland reed zo snel mogelijk te laten rijden, zodat de bezoekers niet zouden zien dat dit deel van het park nog in ontwikkeling was. Elk onderdeel van het park had namelijk een treintje in de stijl van het desbetreffende ‘land’. In Frontierland was een mijnrail aangelegd, in Tomorrowland een monorail en in Fantasyland een tekenfilmachtig treintje met onnatuurlijk ronde, bolle, kromme en holle vormen. (Zie fig. 21). Wie met het treintje door tekenfilmland ging, maakte kennis met de architectonische wereld van Pinokkio, Sneeuwwitje, Peter Pan en Alice in Wonderland. In de jaren 80 vierde Mickey Mouse zijn zestiende verjaardag en ondanks dat hij de eerste Disney figuur was, had hij geen huis in Disneyland. Geen enkele Disney tekenfilmfiguur had een eigen huis want Mickey, Donald, Goofy en Minnie waren altijd te gast geweest en liepen elke dag mee in de parades die in Main Street, USA werden gehouden (Zie fig. 22). In 1993 werd besloten om de tekenfilmfiguren een eigen woonplaats te geven en zo ontstond ‘Toontown’ waarin architectuur werd gemengd met fantasie. De huizen waren gebouwd aan ‘Toontown Main Street’ en hadden het karakter van de figuur die erin woonde: Goofy’s huis zag er sullig uit. Het tekenfilmeffect in de architectuur werd bereikt door felle kleuren en bizarre bolle, holle, kromme, scheve en ronde vormen. ‘Toontown’ werd aangelegd in Disneyland, Florida.

 

 

 

 

Figuur 20. Peter Pan, Fantasyland met gebouwen die bestaan uit prefabmaterialen, 1954.

 

Figuur 21. Treintje dat door Fantasyland heenrijdt, door Bruce Bushman, 1954.

Figuur 22. Main Street, USA, waar Disneys hoofdpersonen hun parades houden.

Het laatste ‘thema’ waar de bezoeker de hoofdrol in speelt is Tomorrowland. Het was het moeilijkste thema voor de ontwerpers van Disneyland, want hoe ziet de toekomst eruit? Bijna elke dag dienden de ontwerpen bijgeschaafd te worden, omdat nieuwe technologieën elkaar in rap tempo opvolgden. Walt wilde geen koude, kille afspiegeling van de toekomst want alles in Disneyland diende immers als prettig en geruststellend ervaren te worden. Aan de andere kant mocht het ook weer niet te soft worden want "Tomorrow moet geweldig zijn!", aldus Walt. Het eerste wat de ontwerpers probeerden was een futuristisch gebouw waarin de positieve effecten getoond zouden worden die elektriciteit teweeg had gebracht in de Amerikaanse huishoudens. Het probleem was dat er weer terug gekeken werd op de geschiedenis in plaats van naar de toekomst en zo zou Tomorrow nooit utopisch worden, hetgeen Walt juist wilde. Ondanks alle plannen en tekeningen was er bij de opening van Disneyland in Anaheim geen monorail of ellipsvormig gebouw maar alleen ballonnen en een tentoonstellingsruimte voor ontwerpen van de toekomst. Walt was wel enthousiast over een ontwerp van het Massachusetts Institute of Technology van een futuristisch gebouw met daarin een showroom met testtelefoons met druktoetsen, oplichtende panelen en lage sofa’s met daarin verwerkte tafels. Het waren tekeningen van een plaats die kinderen een idee zou geven van een wereld waarin zijzelf later zouden leven. In de jaren 50 en 60 werden er vele plannen voor Tomorrowland gemaakt die bijna allemaal experimenten waren van echte stedebouw. In 1959 werd de ‘monorail’ de belangrijkste attractie van de toekomst en in 1967 de ‘people mover’. De rolband (lopende band voor voetgangers) bewoog sneller dan wanneer een mens zelf zou lopen en was uitermate geschikt voor zakendistricten waar iedereen altijd haast heeft. Het thema dat steeds in elk plan weer terugkwam was de fascinatie voor ruimtevaartarchitectuur en NASA-achtige vormen. Al met al doelde elk ontwerp van Tomorrowland in de loop der jaren op dezelfde vooruitgangen: het stedelijk- en huiselijk leven zou door de vernieuwingen vergemakkelijken. Door de circulatie van mensen en goederen beter in banen te leiden (monorail en people movers) en publieke ruimtes beter in te richten zodat ze als sociale, heuglijke, veilige plekken in het geheugen gegrift zouden worden. In Disneyland Parijs is er gekozen voor een nieuw Tomorrowland dat ‘Discoveryland’ heet met een Main Streetachtige opzet waarin alles draait om elektriciteit en ruimtevaart (NASA). De attractie bestaat uit asteroïden van vlammende, gloeiende, warme kleuren. (Fig. 23).

Figuur 23. Model voor astroïde voor Disneyworld, Steve Anderson, 1993.

Alle themaparken, van Anaheim tot Tokyo, zijn ontworpen volgens hetzelfde concept met dezelfde ingrediënten: Main Street, de vier thema’s zoals de dromen in de menselijke geest, het centrale middelpunt met het kasteel van waaruit een attractie gekozen kan worden (herkenbaar aan visuele, verticale aandachtspunten) en het treintje dat de rol van openbaar vervoer in de parken vormt. De achterliggende gedachte van deze opzet is ook overal gelijk, het is de kritiek van Walt Disney op de moderne (Amerikaanse) steden en op de ouderwetse cheaptrill pretparken. Disneyland vormt het antwoord op de goedkope pretparken en problemen van de moderne steden met een educatief verantwoord pretpark dat tegelijkertijd staat voor vermaak en waar de bezoeker de hoofdrol speelt. Walt’s kritiek op de bestaande moderne Amerikaanse stede, was met name gefocust op Los Angeles waar Walt zelf woonde. Disneyland gaf oplossingen voor de problemen van de moderne stad. De ruimtelijke controle, menselijke schaal, visueel vermaak, loopbaarheid en een goed openbaar vervoersnetwerk en een grote mate van hygiëne waren onlosmakelijk verbonden aan de leefbaarheid van een stad. Al deze leefbaarheidsregels ontbraken in de moderne stad die doordrongen was van auto’s, geen stadskern had, gevaarlijk en vies was en bovenal opgebouwd uit afschrikwekkende kolossale, onpersoonlijke architectuur, volgens Walt. Tomorrowland zou moeten fungeren als absoluut hoogtepunt van de ideale stad waar alle oplossingen van deze urbane problemen overduidelijk getoond zouden worden. Walt wilde dat die plek zoveel impact op de bezoekers zou hebben dat ze met nieuwe ideeën over de samenleving in stedelijke vorm naar huis zouden gaan en zelf een leefbare wereld zouden creëren, een ideale stad.