This Land:
Geschiedenis van Disneys leven en themaparken

Places in this Land:
Disneys Levensverhaal
Ontstaan Eerste Themapark
De Universele Beeldtaal
De Ideale Stad
Vermaak-Architectuur
Progress City
EPCOT / Project X
Architecten Jet-Set

Previous Land:
Inleiding

Next Land:
Disneyficatie in de moderne samenleving en hedendaagse Westerse architectuur..

Back to the Hub

Epcot / Project X

De gecontroleerde urbane utopie die Walt voor zich zag, noemde hij EPCOT (Experimental Prototype Community of Tomorrow). Hij las zich helemaal in op het gebied van stedenbouw. De stad zou volgens Walt’s bewoording zijn "Like the city of tomorrow ought to be, a city that caters to the people as a service function. It will be a planned, controlled community, a showcase for American industry and research, schools, cultural and educational opportunities. In EPCOT there will be no slum areas because we won’t let them develop; there will be no landowners and therefore no voting control. People will rent houses instead of buying them, and at modest rentals. There will be no retirees, because everyone must be employed. One of our requirments is that the people who live in EPCOT must help keep it alive". Helaas kon Walt nooit weten hoe zijn Ideale stad eruit zou komen te zien, want hij stierf op 15 december 1966, toen EPCOT nog niet gebouwd was. Walt had in de jaren 60 echter de meeste aandacht en energie in het idee van een tweede themapark en een nieuwe stad gestoken. Deze keer zou het park in het oosten van de Verenigde Staten gebouwd moeten worden en met zoveel land eromheen dat Walt zelf de periferie van het park zou kunnen controleren. De bestemming die hij koos voor zijn plan was: Orange County, Florida, dichtbij Orlando. Het moerasgebied was goedkoop, makkelijk bereikbaar met de auto en had een lekker klimaat. Het land was gigantisch groot (twee keer de grootte van Manhattan) en Walt wilde er een soort equivalent van Disneyland van maken en het Disneyworld's Magic Kingdom noemen. Magic Kingdom moest worden zoals in Anaheim maar dan groter en technisch beter. De periferie had Walt nodig voor resort hotels waar de bezoekers zouden kunnen vertoeven in Disneysferen en tegelijkertijd zorgden de grote hotels voor een afscheiding met de buitenwereld. Hoogtepunt van The Magic Kingdom zou EPCOT moeten worden, een uitgebreide versie van Tomorrowland. Deze realistische modelgemeenschap die door Walt geheimzinnig Project X genoemd werd, zou door medewerkers van Disneyworld bewoond moeten worden. Een stad met een transportknooppunt op meerdere niveaus, 30 verdiepingen tellend hotel als stadshart en architectuur op meerdere niveaus. Het zou een centrale, radiale plattegrond moeten worden van waaruit de stad in zones is verdeeld. Wonen, winkelen en lichte industrie zouden voorzien worden van een onder- en bovengronds verkeerscirculatieplan. (Zie fig. 28, 29, 30).

Figuur 28. Plattegronden voor Project X, de ideale stad in Florida, Marvin Davis, 1966.

Figuur 29. Links: Dertig verdiepingen tellend hotel voor EPCOT / Project X, George Rester, 1966.

Figuur 30. Boven: Downtown district Project X, Herbert Ryman, 1966.

De gebouwenblokken rondom het centrale plein zouden een soort wereldboetiek moeten worden. "De ideale stad waarvan iedereen droomt om te wonen", dat was Walt’s utopie die fungeerde als model om alle problemen op te lossen van de moderne Amerikaanse steden. Zijn goed doordachte meesterplan was een picturale oplossing voor een politieke utopie. Het onpersoonlijke, chaotische, ongecontroleerde van de moderne steden baarde Disney zorg. Ondanks dat issues als racisme, sloppenwijken, armoede, werkloosheid en milieuvervuiling in de belangstelling stonden in de jaren 60, ging Disney daar nooit dieper op in. Terwijl de antwoorden van de gevolgen van die problemen juist impliciet aanwezig zijn in de beschrijvingen van EPCOT. Iedereen werkt, er zijn geen gepensioneerden en nieuwe technologieën zouden gebruikt moeten worden voor innovatieve methodes voor afvalverwerking, telefoonsystemen, waterzuivering, energieopwekking en riolering. Het project zou permanent getest moeten worden en nieuwe materialen, technieken en systemen zouden geïntroduceerd en gedemonstreerd worden, zodat het nooit een uiteindelijke vorm zou aannemen. EPCOT werd gepresenteerd als een film, doordrenkt van gevoelens, sentiment en stemmingen. Een cirkelvormige plattegrond met secties die een sterk beeld van eenheid, harmonie, veiligheid, omarming en onderliggende controle projecteren. Nieuwe technologieën vormen het antwoord op alle ziektes van de bestaande Amerikaanse steden. EPCOT is als totaal ontworpen gemeenschap anders: fris, levendig, nieuw en ver weg van alle bestaande ellende met schone fabrieken op afstand van de woonzones waar de luxe huizen rondom meren zijn gesitueerd. EPCOT zou afgesloten moeten worden in een grote bol met een diameter van 55 meter. De stad binnenin zou schoon zijn ter bescherming van een generatie suburbaners die nooit meer downtown hoefden. EPCOT zou een soort verlengstuk dienen te worden van Disneylands ideeën en filosofieën omtrent mensen. Het positieve en therapeutische van Disneyland zou in Disneyworld niet alleen op toeristen gericht moeten worden die op de vlucht zijn voor de buitenwereld. EPCOT zou moeten dienen als voorbeeld voor die verloederde buitenwereld, die daardoor zou transformeren. EPCOT zou het downtown van Disneyworld moeten worden in Walt's ogen. Een modelstad, geheel ontworpen, gebouwd en uitgevoerd door de private sector. De 20.000 inwoners tellende gemeenschap zou geplaatst moeten worden in drie concentrische ringen rondom het centrum. De buitenste ring zou niet dichtbebouwd dienen te worden met futuristische, technisch steeds up-to-date huizen. De binnenste ring zou dienst doen als zone met scholen, kerken, groenvoorzieningen en speelplaatsen. De binnenste ring tenslotte zou dichtbebouwd moeten worden met appartementen die directe toegang verlenen tot het centrum. De echte kern zou worden gevormd door een zakendistrict, geheel ingesloten in een bol waarin ideale weersomstandigheden het hele jaar artificieel in stand zouden worden gehouden. De bol zou uit vijf transportlagen bestaan: elektrische 'People Movers' op verhoogde straten, het maaiveld uitsluitend voor voetgangers en een ondergronds niveau voor monorails en meer people movers, het niveau daaronder voor auto's en het laagste niveau voor vrachtwagens. EPCOT zou steeds zorgvuldig overdacht moeten worden en alle nieuwste technische en moderne uitvindingen direct toegepast in de gemeenschap. Walt Disney stierf in 1966 en EPCOT werd door zijn opvolgers doorgezet als Walt’s laatste droom die waarheid diende te worden, als de Wienie van Florida’s Disneyworld. Na Disneys dood tekende Marvin Davis het meesterplan voor Disneyworld. ‘Imagineering’ ontwierp EPCOT. (Zie fig. 31). Helaas zag Roy, Walt’s broer, het hele plan niet zitten. Hij kreeg al hoofdpijn bij de gedachte om als filmproducent een echte stad te bouwen en runnen. Bang dat het zou mislukken schoof hij het plan van de baan.

Figuur 31. Links: Marvin Davis met plattegronden voor EPCOT. Rechts: Marty Skar (links) en Weltn Becket (rechts) meten Disneys eigendom in Florida, 1966.

Figuur 32. Overzichtsfoto van EPCOT in de themaparkfase, Clem Hall en Bob Scifo, 1981.

Het gevolg was dat EPCOT ook een themapark werd met hotels. (Zie fig. 32). De hotels waren een plan van Walt geweest om een residentieel gebied te creëren waarbij families dagenlang in fantasiewerelden konden vertoeven. De hotels werden ontworpen in bepaalde thema’s met architectuur van verschillende culturen over de hele wereld, zoals Polynesië, Venetië en Azië. Disneyworld werd haast een World Fair, een internationale versie van de oude Disneyland plattegrond gearrangeerd in concentrische cirkels met Futureland in het midden. EPCOT werd uiteindelijk een themapark met plaatsen uit de echte wereld, getransformeerd in een fantasie voor een collectief geheugen. Herb Ryman, die eerder de plattegrond van Disneyland, Anaheim had getekend, ontwierp een shopping district voor EPCOT. Het werd een romantisch pleziercentrum rondom een lagune. Men kan al etend, winkelend en dinerend zich in het circuit voortbewegen dat fungeert als een gigantische shoppingmall zonder dak! (Zie fig. 33, 34). De architectuur van de ‘mall’ bestaat uit façades zoals die buiten Amerika gevonden kunnen worden, zoals in Frankrijk, Venetië, Engeland, Canada, Afrika maar ook Aziatische draken, pagodes en tempels. Het primaire idee was om de landen te laten sponsoren in hun eigen deel, zodat er uiteindelijk een soort van wereldtentoonstelling zou ontstaan van avonturen gekoppeld aan de verschillende culturen en geografie van het desbetreffende land. Dit lukte niet en er was niet genoeg geld om ‘thrill seeking rides’ te maken en zodoende kan men als attractie shoppen, eten (Amerikaans en buitenlands) en film kijken. Uiteindelijk werd het een klassieke mall met exotische façades in plaats van illusionaire attracties. EPCOT zoals in Disneys dromen werd nooit gerealiseerd maar zijn opvolgers van ‘Imagineering’ probeerden daar zo dicht mogelijk bij aan te sluiten. Dit lukte pas echt goed toen er in 1990 een samenwerkingsverband werd gesloten tussen ‘Disney Imagineering’ en ‘Disney Development Company’, die zich samen gingen inspannen voor een echte stad: ‘Celebration’ te Florida. EPCOT in 1982 was niet Walt’s utopie zoals hij zich had voorgesteld in Progress City met 20.000 inwoners. EPCOT werd een ’gewoon ’ themapark met slechts een andere, vernieuwde plattegrond. Er was deze keer geen hartvormige plattegrond met een centrale as naar het middelpunt, maar een cirkel met daarin meerdere cirkels. (Zie fig. 32). De achterste cirkel ligt rondom een meer en bestaat uit internationale paviljoens met vrije interpretaties van buitenlandse monumenten. Deze internationale architectuur is gereduceerd in schaal en geplaatst in omgevingen die absoluut niet overeenkomen met de oorspronkelijke visuele settings van de originelen. De hele ‘World Showcase’ wordt overschaduwd door een enorme kitscherigheid. (Zie fig. 35, 36a, 36b). De middelste cirkel is Futureworld met acht paviljoens rondom een plein van twee halve cirkels met arcades met een optimistische kijk op de toekomst dankzij de voordelen Amerikaanse technologie en energiebedrijven. Het kasteel vervult niet de rol van ultieme Wienie, maar een enorme bol (biosfeer) van 55 meter hoog waarin de geschiedenis van de technologie en elektriciteit wordt getoond. De bol vormt de entree van de eerste cirkel en neemt het uizicht van de centrale as weg, maar is daarentegen de driedimensionale vertaling van de cirkels waaruit het park is opgebouwd. De toekomst wordt getoond in geometrische vormen en lijkt louter te bestaan uit consumeren. (Zie fig. 37a, 37b).

Figuur 33. Spaanse wijk in EPCOT’s internationale shoppingcentrum, Herbert Ryman, 1966.

Figuur 34. Overzichtsfoto van EPCOT met hotels, monorail, Carlos Dimiz, 1974.

Figuur 35. EPCOT als themapark, Mexicaans gebouw, 2000.

Figuur 36a, 36b. EPCOT themapark, Chinees gebouw, 2000. Onder: Italië, Marokko en Frankrijk.

Figuur 37a. Rosalie van Deursen in EPCOT, 2000. Op de achtergrond de grote driedimensionale bol van 55 meter hoog die dienst doet als ‘Wienie’.

Figuur 37b. EPCOT´s biosfeer waarin de geschiedenis van technologie en elektriciteit wordt getoond.

EPCOT (1982) is uiteindelijk een permanente feestelijke fair met de geschiedenis van de internationale pittoreske architectuur in de achterste cirkel en de architectuur van de corporatieve geschiedenis in de eerste cirkel geworden. Bedrijven die EPCOT hadden gesponsord drukken duidelijk hun stempel op de inrichting van het park. Kodak, General Motors en Exxon ‘kochten’ hun eigen paviljoen. (Zie fig. 38, 39). De meeste van deze gebouwen in EPCOT’s Futureworld onthullen hun inhoud middels hun exterieur. Een gebouw in de vorm van een gigantische golf onthult bijvoorbeeld het thema van de oceaan en illustreert binnen het conserveren van aarde, water en agricultuur. Het door energiebedrijf Exxon gesponsorde energiegebouw is opgebouwd met grote zonnepanelen op het dak. De architectuur spreekt maar is geen avant-garde architectuur, hetgeen bij Futureland zou passen. De architectuur blijft geruststellen, prettig en vertrouwd, zoals Walt Disney predikte. Steeds weer worden er architecturale elementen gebruikt van de echte wereld en opgewaardeerd naar een concept hetgeen het publiek doet glimlachen. De prettigheid van de architectuur wordt verkregen door dezelfde elementen als gebruikt werden in Disneyland, Anaheim. Er is gebruik gemaakt van zachte kleuren, ronde vormen, indirecte verlichting, gedetailleerdheid, schaalverkleining en harmonie van de losse delen t.o.v. het geheel. Zoals ook Karl Ann Marling beschrijft, is de strategie van Futureworld in EPCOT: het ontwerpen van een businesspark ofwel hightech laboratorium waar de verschillende bedrijven van elkaar gescheiden worden door allerhande architecturale façades. Futureworld heeft haar toekomst gelegd in de handen van ‘Corporate America’ en geeft dus een toekomstvisie die niet verder reikt dan de jaarverslagcijfers van het volgende jaar. Dat beschrijft ook direct hoe de bezoeker zich voelt. In de voortse cirkel van Futureworld is het alsof je in een grote reclame commercial verzeild bent geraakt en daarna in de achterste cirkel in een permanente vakantiebeurs, inclusief eettenten, waar de verschillende ‘verkeersbureaus’ alles op alles hebben gezet om je te overtuigen van het plezier dat je in hun land kunt beleven! De propaganda verschuilt zich achter de termen educatie en vermaak.

Figuur 38. General Motors paviljoen, EPCOT, Abe Quiben, 1994.

Figuur 39. Land paviljoen, EPCOT, Joe Rhode, 1981.